O Nowym Targu w informatorach i przewodnikach

Między temi osadami najcelniejsze miejsce zajmuje miasteczko Nowy Targ. Uważane jest ono jako główny punkt tej okolicy; zowie się nawet stolicą Podhalan. Położenie jego jest w istocie bardzo korzystne. Ludność dokoła niezmierna – przemysł, odznaczający górali – dwa gościńce bite kupieckie, jeden do Spiża ku wschodowi, drugi na zachód, zwany Tęczyński, trzeci do Krakowa, z któremi się wiąże pełno dróg pomniejszych – zejście się dwóch Dunajców tuż pod miastem – blizkość kąpieli mineralnych już to galicyjskich, już węgierskich – okolica, jak na Tatry, wabiąca co rok wielu ciekawych wędrowców, są to wszystko okoliczności, wyzywające do ruchu przemysłowego, ułatwiające odbyt jego wyrobów, a przez to sprzyjające podniesieniu się miejsca na stopę miasta porządnego, zaopatrzonego we wszystko. Ale Nowy Targ nie umie jeszcze korzystać z tych darów. Miasteczko nie jest ani tak rozległe, ani tak zabudowane, ani tak ożywione, ani tak wygodne dla podróżnych, jakby być powinno i być mogło; jest to nic więcej, jak mieścina licha, podobna do tylu innych w całym tym kraju (…) Między ciekwaszemi szczegółami miejscowemi, jest kościółek Ś. Anny, bardzo starożytny. Stoi on za miastem, w jego stronie północnej. Powiadają, że go zbójcy wystawili, a obraz w wielkim ołtarzu ma być ukradziony przez nich na Węgrzech.
1832 r. Seweryn Goszczyński, Dziennik podróży do Tatrów.

Najbliżej czerni się i bieli Nowy Targ, jak kępa chat oblana z dwóch stron dwoma Dunajcami, które się tutaj spływają. Czerni się wieża ratusza, czerwieni się fara obmurowana, bieleje się verwalteria. Dachy drewniane i słomiane niewiele jeszcze mają kominów.
1845 r. Ludwik Pietrusiński (Nowy Targ i okolice 2003 r)

Minąwszy rozległą wieś Klikuszową i Niwę wjechaliśmy na przedmieście Nowegotargu, któremu wysoka wieża kościelna i murowany ratusz dają zdaleka powierzchowność o wiele okazalszą niż jest w istocie. Przedmieście to stanowi długa ulica zabudowana prostemi góralskiemi chatami. Wszystkie wprawdzie dymne, ale porządne; niemal wszędzie przed oknami maleńkie kwiatowe ogródki. Przejechawszy most na Dunajcu stanęliśmy na obszernym rynku, którego środek zajmuje ratusz, a jednę stronę stanowią porządne kamienice. Tu jest oberża, sklep korzenny, poczta; zresztą wszystkie prawie domy drewniane(…) Prócz niewielu urzędników stanowiących nieliczną arystokracyą miasteczka, Nowytarg przez samych zamieszkany jest górali, ale są i Żydzi. Górale Nowegotargu nie są jeszcze owym ludem dorodnym, dzielnym, jaki mieszka w dolinach, u stóp Tatrów leżących; ubiór ich przypomina górali beskidowych. Gunie noszą długie, za kolana i prawie do kostek sięgające, kapelusze okrągłe z dość wielkiemi skrzydłami.
1858 r. Obrazki z podróży do Tatrów i Pienin.

Dom zajezdny, poważnie rozsiadły na rynku pełen był gości; ledwie jeszcze w głębi dziedzińców znaleziono jedno mieszkanie. Wyszedłszy rano na rynek Nowego Targu spostrzegliśmy, że owo miasto co wczoraj przy zmroku wydawało się miastem, przy dziennym świetle raczej na dużą wieś wygląda.
1860 r. Deotyma – Jadwiga Łuszczewska (Nowy Targ i okolice 2003 r)

Znajdowałem się już w rynku Nowego Targu, zabudowanym domami rozmaitych stylów. Dwie kamienice piętrowe, kilka domów murowanych, kilka drewnianych z podcieniem – przed apteką i handlami korzennymi ławeczki zielone, na których obywatele odbywają swoje posiedzenia.
1865 r. Michał Bałucki (Nowy Targ i okolice 2003 r)

Nowtarg jest to miasteczko, złożone z samych prawie drewnianych domów. Już w XIII wieku była tu osada; Kaźmirz Wielki podniósł ją do godności miasta. 1866 r. Kazimierz Łapczyński, Lato pod Pieninami i w Tatrach

W Nowym Targu zawsze bywa popas, są dwa domy zajezdne, na obszernym rynku murowany ratusz, naokoło w domach sklepy, apteka, poczta, sąd, starostwo i szkoła główna w roku 1842 założona; ludności jest 3890, a w tej liczbie 200 starozakonnych.
1870 r. Walery Eliasz – Radzikowski (Nowy Targ i okolice 2003 r)

Górale pod nazwą „miasta” rozumieją Nowy Targ bez dodawania imienia własnego. Przy wstępie na obszerny rynek Nowotarski, obok uniwersalnego handlu K. Laura, jest oberża Herza, gdzie uprzejmy gospodarz umie nęcić gości do swego domu, i za umiarkowane ceny można w jego pokojach gościnnych zanocować, w restauracyi jego dobrze się pożywić i napoić, czem kto chce.

Na środku rynku stoi niepozorny budynek, w którym się mieści urząd gminny. Rada powiatowa, starostwo, sąd powiatowy, urząd pocztowy, kasyno i cała prawie inteligencyja ulokowała się we wschodniej połowie rynku. Kościół i plebania stoi na uboczu. W długich pobocznych ulicach mieszkają obywatele Nowotarscy, na pół włościanie, uprawiający sąsiednie pola, to znów rzemieślnicy, przeważnie szewcy.
1886 r. Walery Eliasz-Radzikowski, Ilustrowany przewodnik do Tatr i Pienin.

Nie rości sobie pretensji do roli miejsca klimatycznego Nowy Targ, siedziba władzy i urzędów powiatowych, no i – kryminału. Ciche to miasteczko, leżące nad brzegiem Dunajca, na zbiegu krzyżujących się dróg Czorsztyn – Sucha Góra, Kraków – Zakopane. Gwarno tu w dnie jarmarczne – mieścina pęcznieje ludźmi, nabiera życia. Na drugi dzień tylko zmiecione na rynku kupy śmiecia świadczą o minionej uroczystości. Większość obywateli to hrubi gazdowie. Ludność miejska zachowała typ rolniczy; różni ją od wsioskiej zatracenie rodzimego stroju. Z każdego obejścia, z martwych, jak cmentarze, ginących w polu uliczek, spoza węgłów domków i mchem obrosłych dachów, wszędzie ukazuje się błękitny zarys Tatr.

1935 r. Rafał Malczewski, Tatry i Podhale.

Powojenne XXX-lecie to okres nienotowanego rozkwitu Nowego Targu. Skrystalizował się wówczas obraz miasta jako gospodarczo-kulturalnego centrum regionu. Kluczem do rozwoju była lokalizacja kombinatu obuwniczego w 1953 r. Już dwa lata później ruszyła pierwsza taśma produkcyjna.
1977 r. Informator Nowy Targ i okolice.

Dziś Nowy Targ jest ośrodkiem góralszczyzny, węzłem komunikacyjnym, z którego rozchodzą się drogi w Tatry, Pieniny, Gorce i na Orawę, centrum kożusznictwa, hokeja na lodzie (drużyna Podhale) i cotygodniowych jarmarków „słowackich”. Ma także Nowy Targ zabytki i to całkiem ciekawe.
1999 r. Polska na weekend. Przewodnik Turystyczny

Magnesem przyciągającym do „Miasta” (górale rzadko używają właściwej jego nazwy) nadal są wspomniane jarmarki podhalańskie, które już co prawda niewiele się różnią ofertą handlową od wszystkich innych w kraju, to jednak mają swój specyficzny koloryt. Tylko tutaj można kupić prawdziwy oscypek, oryginalny podhalański kożuch czy serdak oraz inne regionalne wyroby(…) Stolica Podhala znana jest w kraju z sukcesów sportowych w hokeju na lodzie. Znajduje się tutaj kryty stadion lodowy, na którym odbywają się zwody pierwszej ligi hokeja na lodzie. Drużyna miejscowych „Szarotek” zdobyła 17 razy tytuł mistrza kraju.
2004 r. Informator turystyczno-inwestycyjny Powiatu Nowotarskiego.

Wybrał: Marcin Jagła

Fotografie: Edward Morawetz ze zbiorów Muzeum Podhalańskiego PTTK w Nowym Targu.